AMERINDIA n°25, 2000
Natalia KRIVOSCHEIN de CANESE
Asunción, Paraguay
Avañe’ẽ niko ojeporu va’ekue ymaite
guive Amérikape. Yvytyrusu Ánde guive Paraguasu Kuarahyresẽgua peve ha
Karíve guive Ysyry Uruguay peve oikóva ava guarani ha tupi. Ha’ekuéra
oñe’ẽva ñe’ẽ ojejoguáva ojehegui ha ojekopytykatúva opavave ava
guarani ha tupi.
Ko’ãgaite peve oĩ heta te’ýi ava
guarani ha tupi Venezuela, Colombia, Brasil, Bolivia, Paraguay ha Argentina-pe,
oikóva heko yma guaréicha, Kolõ mboyvéicha. Ko’ã te’ýi imbovyve ohóvo,
imboriahu, hasy hasyve hekove. Oñemuña, ojepe’a chugui ijyvy, oñekytĩ
hekoha ka’aguy.
Ore ypy kuéra guarani, oguahẽ ypy
va’ekue pytagua España ha Portugal-gua, oñemitỹ avati, mandi’o, kumanda,
manduvi, mandyju, kurapepẽ, ha hetave mba’e porã ndojekuaáiva Európape,
paraguasu mboypýri.
Ha’ekuéra ndorekói raka’e tymba ogapegua
so’orã. Ho’u haguã so’o ojuka hikuái mymba ka’aguy: guasu, kure ka’aguy,
tapiti, apere’a, tatu, ype, mytũ ha opa mymba tuicháva ha michĩva
oĩva Amérikape. Yvyramáta noñotỹi, oheka yva ka’aguy: arasa, pakuri,
pakova, yvapurũ, yvapovõ, guavira, yvope ha heta ambue.
Ndorekóigui tymba ogapegua ha yvamáta
ñeñotỹ ha’ekuéra oikotevẽ ka’aguýre oreko haguã hembi’urã. Upévare
ko’ãga ava kuéra iñembyahýi, oñekytĩ haguére ika’aguy.
Oguahẽ vove pytagua España-gua oúva
ore retãme 1537-pe, ava guarani oñuguatĩ chupe kuéra teko porãme,
oikuave’ẽ chupe hemitỹngue ha itajýra hembirekorã, orekoségui chupe
kuéra tovajáicha.
Pytagua katu oñemomba’eguasu ha orekose ava
guarani ha tupi tembiguáicha; ndoikoséivape péicha oinupã ha ojuka mburuvicha
Lambaréicha. Kóva oñemoñe’ẽ péicha omano mboyve:
“Mba’éicha rupi oúta pytagua kuéra
omboparyry tetã guaraníme oikuaa’ỹre iñe’ẽ ha imba’embyasy. Kóva ko
tetã kasike Lambare mba’e, ndohejamo’ãi heta tetã ambue ombopytupa isãso.
Upévare tekotevẽ oikuaa mayma pytagua kuéra mba’éicha kario guarani ha
Paraguay ra’y omano ha oporojuka Tupã rérape, anive haguã avave oñotỹ ipy
ha hi’ánga y Paraguay ykére”*.
Heta ñorairõ oiko va’ekue ava guarani España-gua
ndive. Ipahápe pytagua oñemomba’e ko yvy porãitégui ojuka rire heta ava. Ava
kuña katu oreko hembirekórõ, peteĩ pytagua ikatu oreko 20 terã hetave kuña
guarani. Omomba’apo chupe kuéra ñemitỹme, oreko haguã hi’upyrã ha ñemurã.
Aipo kuña guarani ome’ẽ chupe heta
ñemoñare ojeheróva “criollo”, itúva España-gua ha isy guarani. Ko’ã mitã
okakuaa ha iñemoñarégui heñói Paraguái retã; akóinte ijyvypóra oñe’ẽ
guaraníme, isy ñe’ẽme. Ko’ãgaite, ore retãme ojeporuve avañe’ẽ
karaiñe’ẽgui, España ñe’ẽgui. Opa ore retãguágui imbyténte
oñe’ẽkuaa karaiñe’ẽme ha haimete opavave oñe’ẽkuaa
avañe’ẽme.
Ary 1811-pe Paraguái yvypóra ohupyty isãso
España-gui ha avei ambue tetã ore retã ykeguágui, Argentina ha Brasil-gui.
Mburuvicha Doctor Francia ha Carlos Antonio López árape ndoikekuaái pytagua
ñemuhára ojopyséva ore retãguápe, upévare ápe ojeiko porã, oĩ heta
pirapire ha ipokatu ore retã. Kóva ohesako’õ tetã ore ykeregua ha yvatevoguápe.
Péicha oiko upe ñorairõ guasu 1864 - 1870,
mbohapy tetã ojapóva ore rehe, ojejuka haimete opa Paraguái kuimba’e ko
ñorairõme. Pytagua oñemomba’e ore retãre, ore yvýre, ha tembiguáicha roiko upe
rire. Oñembotove roiporu avañe’ẽ ha oñenupã karaiñe’ẽme
noñe’ẽivape.
Sa’i sa’ípe rosẽ jahávo upe
jejopýgui, ko’ãga avañe’ẽ oñemomba’eguasuve. Ojeporu jaikuatia haguã ore
Leiguasu, ojeporu avei mbo’ehaópe. Osẽ heta guarani ñe’ẽpapára,
purahéi japohára ha mbo’ehára. Ojehai avañe’ẽme káso, mombe’ugua’u,
purahéi ha ñe’ẽyvoty. Ko’ãga oñembo’e avei mitãme oikuatia haguã
iñe’ẽ ypýpe. Ojeporu avei avañe’ẽ téle ha rádiope, avei arapegua
kuatiañe’ẽme.
Upeichavérõ heta mba’e ndoroguerekói
gueteri romoĩ haguã avañe’ẽ hendaguãitépe. Oĩ heta tekove
ha’entese he’íva avañe’ẽ naiporãiha, itavývante oiporúva ha pya’e
opataha, noñe’ẽvéine tenonderãme. Aipóvape ro’e ha’ekuéra ndaha’éi
Paraguaigua, ipytaguánte, ndohayhúi ore retã, ndohayhúi hapicha mboriahu
noñe’ẽkuaáiva karaiñe’ẽme.
Oréve guarã ikatu roiporu mokõi ñe’ẽ,
guarani ha karaiñe’ẽ; ikatu roiporu avei ñe’ẽ mbohapyha: inglés,
romongeta haguã opa yvypóra ara’apu’agua ndive.
Jahupyty haguã py’aguapy, tekojoja ha
mborayhu ore apytépe, tamora’e roguereko heta hetave mbo’ehao porã, opa mitã ha
kakuaa oikotevẽva oñemoarandu haguãme; tojeporu mokõi ore ñe’ẽ;
tojekuatia heta hetave mba’e guaraníme; toñemoarandu opa mba’e pyahu porãme ore
mitãnguérape. Upéicha mante rokakuaáta ha roñakãrapu’ãta.
El guaraní,
lengua del Paraguay
El guaraní es una lengua amerindia que se
habló desde antes de la Conquista al este de la cordillera de los Andes, desde
el Caribe hasta el Uruguay.
Actualmente casi toda la población
paraguaya habla esta lengua, mientras sólo la mitad habla español.
Los pocos conquistadores españoles que
sometieron por la fuerza a los guaraní, tomaron como concubinas a sus mujeres.
Ellas cultivaban la tierra para ellos y de su unión nacieron los criollos que
después formaron la nación paraguaya que habla la lengua de sus madres.
Después de la independencia del yugo de
España, los gobiernos nacionales no permitieron la entrada de capitalistas
extranjeros, lo que produjo mucha prosperidad en el país y motivó la envidia y
el ataque por tres países limítrofes que mataron a casi toda la población
masculina paraguaya y se adueñaron de su tierra y sus riquezas, prohibiendo el
uso de la lengua guaraní.
Ahora se está recuperando lentamente su uso
y su prestigio, aunque no faltan detractores que lo desprecian. Se redactan en
él algunos documentos oficiales, se lo enseña en las escuelas, se usa en medios
de comunicación. Esperamos que esta tendencia continúe para que así logremos la
paz, justicia, fraternidad y progreso que necesitamos.
* Archivo de Simancas - Vol 1024 - Sección Historia - Legajo Paraguay - folio 122, citado por Roberto Romero en: “De cómo murió el cacique Lambaré”, Ñemitỹ N° 22, enero - junio 1991, pág. 26.